Wat is het verschil tussen fictief rendement en werkelijk rendement?

Fictief rendement is een door de Belastingdienst vastgesteld, verondersteld percentage rendement op vermogen voor fiscale doeleinden, terwijl werkelijk rendement de daadwerkelijk behaalde opbrengst is van uw investeringen of spaargeld na aftrek van kosten. Het belangrijkste verschil is dat fictief rendement een vaste aanname is voor belastingheffing, onafhankelijk van de werkelijke marktprestaties, terwijl werkelijk rendement de concrete winst of verlies weerspiegelt die u realiseert.

Het fictief rendement, ook wel forfaitair rendement genoemd, is een vast percentage dat de Belastingdienst hanteert om de verwachte winst op uw vermogen te berekenen. Dit percentage is niet gebaseerd op de werkelijke opbrengst van uw spaargeld of beleggingen, maar op een aanname van wat uw vermogen gemiddeld zou kunnen opleveren. Het wordt gebruikt voor de belastingheffing in Box 3, de zogenaamde vermogensrendementsheffing. De Belastingdienst verdeelt het fictief rendement over verschillende rendementsschijven, met per schijf een eigen percentage.

Het werkelijk rendement is de concrete opbrengst die u daadwerkelijk behaalt met uw vermogen. Dit kan positief of negatief zijn en is afhankelijk van factoren zoals de rentestand, de prestaties van de beurs, beleggingskosten en de inflatie. In tegenstelling tot het fictief rendement, dat een vast percentage is, kan het werkelijk rendement sterk variëren afhankelijk van de marktomstandigheden en uw specifieke beleggingskeuzes.

Naast het werkelijk rendement is het ook belangrijk om het reëel rendement te begrijpen. Dit is het werkelijk behaalde rendement gecorrigeerd voor inflatie. Een beleggingsproduct dat bijvoorbeeld 5% rendement oplevert, levert bij een inflatie van 2% een reëel rendement op van 3%. Bij een inflatie van 5% is het reëel rendement 0%. Het reëel rendement geeft dus een beter beeld van de koopkrachttoename van uw vermogen.

Een veelvoorkomende misvatting is dat het fictief rendement in Box 3 overeenkomt met het daadwerkelijk behaalde rendement. Dit is echter vaak niet het geval. In de praktijk kan het fictief rendement aanzienlijk afwijken van wat u werkelijk verdient. Zo kwam het fictief rendement in Box 3 in de jaren 2017 en 2018 niet overeen met de daadwerkelijke rendementen op vermogen, wat leidde tot discussies over de realiteitszin van de heffing. Ook bleek het fictief rendement op overige beleggingen in de afgelopen 10 jaar tot 2021 lager te zijn dan het werkelijk rendement op beleggingen.

Laten we de verschillen illustreren met een voorbeeld voor de belastingheffing in Box 3. De Belastingdienst hanteert voor de vermogensrendementsheffing in Box 3 een fictief rendement dat is opgebouwd uit verschillende schijven. Voor het deel van het vermogen dat als 'overige beleggingen' wordt gezien, waren de fictieve rendementen in recente jaren:

• In 2022 bedroeg het fictief rendement voor overige beleggingen 5,53%.
• In 2023 bedroeg het fictief rendement voor overige beleggingen 6,17%.

Stel, u had in 2023 een vermogen van €100.000 dat volledig als 'overige beleggingen' werd aangemerkt. Fiscaal gezien werd u geacht een rendement van 6,17% te hebben behaald, wat neerkomt op €6.170. Over dit bedrag betaalde u dan belasting volgens het Box 3-tarief. Echter, als uw werkelijke rendement op deze €100.000 in 2023 slechts 3% was door tegenvallende beursresultaten, dan heeft u in werkelijkheid €3.000 verdiend. Het verschil tussen het fictieve rendement van €6.170 en uw werkelijke rendement van €3.000 is in dit geval €3.170, waarover u wel belasting betaalde, terwijl u het niet daadwerkelijk heeft verdiend.

Aan de andere kant kan het ook voorkomen dat uw werkelijke rendement hoger uitvalt dan het fictieve rendement. Als u in hetzelfde jaar 10% rendement had behaald, dus €10.000, dan betaalde u nog steeds belasting over het fictieve rendement van €6.170. Dit toont aan dat het fiscale systeem van fictief rendement losstaat van de daadwerkelijke financiële prestaties van uw vermogen.